आर.के.बुढाथोकी । डिजिटल युगमा एल्गोरिदम केवल गणितीय सूत्रहरूको संयोजन होइन; यो हाम्रो सूचना-उपभोग, विचार-निर्माण र निर्णय-प्रक्रियालाई सूक्ष्म तर गहिरो रूपमा निर्देशित गर्ने संरचना बनिसकेको छ। सामाजिक सञ्जाल, सर्च इञ्जिन र स्ट्रिमिङ प्लेटफर्महरूले प्रयोग गर्ने एल्गोरिदमहरूले व्यक्तिको रुचि, व्यवहार र मनोविज्ञानलाई विश्लेषण गरी उसैलाई अनुकूल सामग्री प्रस्तुत गर्छन्। परिणामतः, हामीले हेर्ने, पढ्ने र सुन्ने सामग्री स्वतन्त्र छनोटको उपज जस्तो देखिए पनि त्यसको आधारभूत छनोट प्रक्रिया अदृश्य कोडद्वारा नियन्त्रित हुन्छ।
एल्गोरिदमिक संरचनाले ‘इको च्याम्बर’ को अवस्था सिर्जना गर्छ-जहाँ व्यक्ति आफ्नै विश्वास, पूर्वाग्रह र धारणा पुष्टि गर्ने सामग्री मात्र निरन्तर उपभोग गर्छ। यसले विचारको विविधता घटाउँछ र समालोचनात्मक चेतनालाई संकुचित बनाउँछ। मतभेदसँग संवाद गर्ने क्षमता कमजोर बन्दै जान्छ; तर्कभन्दा प्रतिक्रिया बलियो बन्छ; अध्ययनभन्दा स्क्रोलिङ प्राथमिक हुन्छ। यस्तो परिवेशमा चेतनास्तरको विकास होइन, बरु सतही जानकारीको पुनरावृत्ति मात्र हुन्छ।
अर्कोतर्फ, एल्गोरिदमको मूल उद्देश्य प्रयोगकर्ताको अधिकतम संलग्नता (engagement) सुनिश्चित गर्नु हो। त्यसका लागि उत्तेजक, सनसनीपूर्ण वा भावनात्मक रूपमा आवेगपूर्ण सामग्रीलाई प्राथमिकता दिइन्छ। यसले विवेकभन्दा भावनालाई, तथ्यभन्दा ट्रेन्डलाई, र गहिराइभन्दा तात्कालिक प्रतिक्रियालाई प्रोत्साहन दिन्छ। फलस्वरूप, व्यक्तिको ध्यान क्षमतामा कमी, धैर्यमा ह्रास र दीर्घकालीन चिन्तनमा अवरोध देखापर्छ।
यद्यपि, दोष केवल एल्गोरिदमको होइन; यसको प्रयोग र नियन्त्रणप्रतिको हाम्रो दृष्टिकोण पनि उत्तिकै जिम्मेवार छ। डिजिटल साक्षरता, स्रोतको आलोचनात्मक मूल्याङ्कन, र सचेत सामग्री-उपभोग बिना, व्यक्ति सजिलै एल्गोरिदमिक प्रभावको बन्दी बन्छ। चेतनास्तर जोगाउन प्राविधिक संरचनाको पारदर्शिता, नियमन, र प्रयोगकर्ताको आत्मानुशासन आवश्यक छ।
एल्गोरिदमले मान्छेको चेतनास्तर सखाप पार्ने सम्भावना अवश्य बोकेको छ, तर अन्तिम निर्णयकर्ता मानव स्वयं हो। यदि हामीले प्रविधिलाई साधनका रूपमा उपयोग गर्न सकेनौं भने त्यो नै हाम्रो चेतनालाई साधन बनाइदिन्छ। डिजिटल युगमा स्वतन्त्र चेतना जोगाउनु नै सबैभन्दा ठूलो बौद्धिक चुनौती बनेको छ।
