भरत राजवँशी । मानव सभ्यताको विकासक्रममा कुनै पनि जाति, समुदाय वा संस्कृतिको पहिचान स्थिर र अपरिवर्तनीय हुँदैन। समय, भूगोल, बसाइँसराइ, धार्मिक प्रभाव, राजनीतिक परिवर्तन र सामाजिक अन्तरघुलनले समुदायहरूको स्वरूप, भाषा र पहिचानलाई निरन्तर रूपान्तरण गर्दै आएको हुन्छ। यही ऐतिहासिक प्रक्रियाको एउटा महत्वपूर्ण उदाहरण हो-कोच (कोचे) समुदाय र यससँग ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा भाषिक सम्बन्ध गाँसिएका पूर्वी तराईका विभिन्न आदिवासी समुदायहरू।

नेपालको झापा, मोरङ र सुनसरीदेखि भारतको आसाम, पश्चिम बङ्गाल, मेघालय, बिहार तथा बङ्गलादेशसम्म फैलिएको कोच सभ्यताको ऐतिहासिक विरासतले दक्षिण एसियाको जातीय तथा सांस्कृतिक विविधतामा विशिष्ट स्थान ओगटेको छ। यस बृहत् ऐतिहासिक परिधिमा राजवंशी, ताजपुरिया, कोच, मेचे, राभा, बोडो, हाजोङ, पालिया र अन्य समुदायहरूको चर्चा महत्वपूर्ण मानिन्छ। यद्यपि यी सबै समुदायलाई एउटै जातिका प्रत्यक्ष उपशाखा मान्ने विषयमा इतिहासविद् तथा मानवशास्त्रीहरूबीच एकरूपता छैन। कतिपय सम्बन्ध साझा भाषिक परिवार, कतिपय ऐतिहासिक सम्पर्क र कतिपय सांस्कृतिक निकटतामा आधारित छन्।

१. कोच सभ्यता र राजवंशी पहिचानको ऐतिहासिक आधार

कोच समुदायको इतिहास पूर्वोत्तर भारतको प्राचीन राजनीतिक तथा सांस्कृतिक विकाससँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। विशेषगरी १६औँ शताब्दीमा उदय भएको कोच राज्य र कोचबिहारको राजनीतिक इतिहासले यस समुदायको पहिचान निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको पाइन्छ।

कोच राजा विश्वसिंहको शासनकालपछि कोच राज्यको विस्तार, हिन्दू धार्मिक परम्पराको प्रभाव र तत्कालीन सामाजिक संरचनामा आएको परिवर्तनसँगै समुदायभित्र विभिन्न पहिचान विकसित भए। कोच समुदायका कतिपय समूहले आफूलाई राजवंशी अर्थात् राजपरिवार वा राजवंशसँग सम्बन्धित वंशजका रूपमा परिचित गराउन थाले। यसरी 'राजवंशी' पहिचानले क्रमशः सामाजिक तथा सांस्कृतिक विशिष्टता प्राप्त गर्‍यो।

नेपालको पूर्वी तराईमा बसोबास गर्ने राजवंशी समुदायको ऐतिहासिक सम्बन्ध पनि यही व्यापक कोच-राजवंशी सभ्यतासँग जोडेर अध्ययन गरिन्छ। तर राजवंशी पहिचानको विकासलाई केवल राजा विश्वसिंहको हिन्दूकरणबाट मात्र व्याख्या गर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसमा क्षेत्रीय राजनीति, सामाजिक प्रतिष्ठा, धार्मिक रूपान्तरण र स्थानीय ऐतिहासिक प्रक्रियासमेत जोडिएका छन्।

२. कोच समुदायसँग सम्बन्धित उपशाखा र जातीय विविधता

कोच समुदायको ऐतिहासिक विस्तारसँगै विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रमा फरक–फरक सामाजिक तथा जातीय पहिचान विकसित भएको पाइन्छ। राजवंशी, ताजपुरिया, पालिया र देशीजस्ता समुदायको अध्ययन पूर्वी तराई तथा उत्तरपूर्वी भारतीय समाजको ऐतिहासिक संरचना बुझ्न उपयोगी हुन्छ।

विशेषगरी आसाम र मेघालयका कोच समुदायभित्र टिन्टेकिया, वानाङ, हरिगया, मार्गन, चाप्रा, सतपरी, शङ्कर, बनाई तथा कोच-राभाजस्ता समूहहरूको उल्लेख पाइन्छ। यी समूहहरूको आफ्नै सामाजिक परम्परा, सांस्कृतिक अभ्यास र भाषिक विशेषता छन्।

त्यस्तै, बोडो, मेचे, राभा, गारो, डिमासा र हाजोङ समुदायसँग पनि कोच समुदायको ऐतिहासिक तथा भाषिक सम्बन्धबारे अध्ययन हुँदै आएको छ। विशेषगरी बोडो-गारो भाषिक परिवारसँग सम्बन्धित समुदायहरूको सांस्कृतिक निकटता उल्लेखनीय छ। तथापि, साझा भाषिक परिवारमा पर्नु र एउटै जातिको उपशाखा हुनु फरक विषय हुन्। त्यसैले प्रत्येक समुदायको स्वतन्त्र ऐतिहासिक पहिचान र आत्मपरिचयलाई सम्मान गर्दै यस्ता सम्बन्धको व्याख्या गर्नु आवश्यक छ।

३. थर, वंश र सामाजिक पहिचानको विविधता

जातीय पहिचान निर्माणमा थर तथा पारिवारिक वंशावलीको पनि महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। कोच-राजवंशी समुदाय तथा यससँग सम्बन्धित विभिन्न क्षेत्रीय समूहमा बर्मन, राय, सिंह, सिंह राय, सरकार, अधिकारी, मण्डल, दास, देवशर्मा, सिन्हा र कोचजस्ता थर प्रचलनमा रहेको पाइन्छ।

नेपालको पूर्वी तराईमा राजवंशी, कोचे, ताजपुरिया, सिंह, राय, गनगाई, मण्डल, चौधरी, सरकार, अधिकारी र बर्मनजस्ता थर तथा पहिचान प्रचलित छन्।

तर थरलाई मात्र आधार बनाएर कुनै व्यक्तिको जातीय उत्पत्ति निर्धारण गर्नु ऐतिहासिक तथा मानवशास्त्रीय दृष्टिले उचित हुँदैन। एउटै थर विभिन्न जातीय समुदायले प्रयोग गर्न सक्छन् भने एउटै समुदायभित्र पनि फरक-फरक थर प्रचलनमा रहन सक्छन्। यसर्थ, वंशावली, मौखिक इतिहास, भाषा, सामाजिक परम्परा र समुदायको आत्मपहिचानलाई समग्रतामा अध्ययन गर्नुपर्छ।

४. भाषा : पहिचान र सभ्यताको महत्वपूर्ण आधार

कुनै पनि समुदायको इतिहास बुझ्न त्यस समुदायले बोल्ने भाषाको अध्ययन अपरिहार्य हुन्छ। कोच समुदायको भाषिक इतिहास पनि निकै महत्वपूर्ण र बहुआयामिक छ।

मूल कोच भाषा चिनियाँ-तिब्बती अर्थात् साइनो-तिब्बती भाषा परिवारअन्तर्गत बोडो-गारो समूहसँग सम्बन्धित छ। आसाम, मेघालय तथा आसपासका क्षेत्रमा रहेका केही कोच समुदायले अझै पनि यस भाषाका विभिन्न रूप र क्षेत्रीय भाषिक परम्परालाई संरक्षण गरिरहेका छन्।

अर्कोतर्फ, कोच-राजवंशी समुदायको ठूलो हिस्साले समयक्रममा भारोपेली भाषा परिवारअन्तर्गतका स्थानीय भाषा अपनाएको पाइन्छ। नेपालमा राजवंशी भाषा, भारतको पश्चिम बङ्गालमा कामतापुरी तथा आसामको गोलपारिया क्षेत्रका भाषिक स्वरूप यसै व्यापक भाषिक परिवेशसँग सम्बन्धित छन्।

नेपालको पूर्वी तराईमा बोलिने राजवंशी र ताजपुरिया भाषामा शब्दावली, उच्चारण, व्याकरण तथा लोकसाहित्यका अनेक समानता पाइन्छन्। यसले यी समुदायबीच लामो समयदेखि कायम रहेको भौगोलिक निकटता र सांस्कृतिक अन्तरसम्बन्धलाई प्रतिबिम्बित गर्छ।

भाषा केवल सञ्चारको माध्यम होइन; यो समुदायको सामूहिक स्मृति, मौखिक इतिहास, लोकज्ञान, परम्परा र अस्तित्वको आधार पनि हो। त्यसैले भाषाको संरक्षण गर्नु भनेको एउटा समुदायको सभ्यतागत विरासतलाई संरक्षण गर्नु हो।

५. राजवंशी, ताजपुरिया, बाबाजी र गनगाईबीचको सामाजिक सम्बन्ध

पूर्वी नेपालको झापा र मोरङ क्षेत्रमा राजवंशी, ताजपुरिया, गनगाई तथा अन्य स्थानीय समुदायबीच ऐतिहासिक रूपमा सामाजिक, धार्मिक र सांस्कृतिक अन्तरसम्बन्ध रहँदै आएको छ।

राजवंशी र ताजपुरिया समुदायबीच भाषिक तथा सांस्कृतिक समानता उल्लेखनीय छ। कतिपय परम्परा, खानपान, लोकगीत, कृषि जीवनशैली र सामाजिक संस्कारमा उनीहरूको निकटता देखिन्छ। तथापि, दुवै समुदायले आ-आफ्नो पृथक् जातीय पहिचान र सामाजिक अस्तित्वलाई महत्व दिँदै आएका छन्।

त्यस्तै, गनगाई समुदाय पनि पूर्वी तराईको ऐतिहासिक सामाजिक संरचनाको महत्वपूर्ण हिस्सा हो। कतिपय स्थानीय व्याख्यामा गनगाईलाई कोच-राजवंशी समूहसँग नजिकको ऐतिहासिक सम्बन्ध भएको समुदायका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। तर गनगाईको उत्पत्ति र जातीय वर्गीकरणबारे थप प्रामाणिक अनुसन्धान आवश्यक छ। वर्तमान समयमा गनगाई समुदायको आफ्नै स्वतन्त्र जातीय पहिचान र सामाजिक विशिष्टता रहेको तथ्यलाई स्वीकार गर्नुपर्छ।

बाबाजी समुदायको सन्दर्भ पनि यसै सामाजिक संरचनासँग जोडिएको छ। वैष्णव धार्मिक परम्परा, गुरु-शिष्य सम्बन्ध, भक्ति आन्दोलन र सात्विक जीवनशैलीसँग सम्बन्धित बाबाजी पहिचानले कतिपय राजवंशी तथा आसपासका समुदायमा धार्मिक र सामाजिक भूमिका निर्वाह गरेको पाइन्छ। यसलाई छुट्टै जैविक वा जातीय उत्पत्तिभन्दा धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा बुझ्नु बढी उपयुक्त हुन्छ।

६. गोस्वामी, बाबाजी र देसी नाउ : परम्परागत सामाजिक संरचनाका आधार

पूर्वी तराईको ग्रामीण समाजमा जातीय समुदायहरूको पहिचान केवल वंश र भाषामा सीमित थिएन। सामाजिक जीवनका विभिन्न संस्कार सम्पन्न गर्न फरक-फरक समुदायको पुस्तौँदेखिको भूमिका रहँदै आएको थियो।

राजवंशी, ताजपुरिया तथा गनगाई समुदायका धार्मिक संस्कारमा गोस्वामी र बाबाजीहरूको भूमिका महत्वपूर्ण मानिन्छ। दीक्षा प्रदान गर्ने, पूजा-अनुष्ठान सञ्चालन गर्ने, भजन–कीर्तन गर्ने, श्राद्ध तथा अन्य धार्मिक कार्यमा सहभागी हुने परम्पराले उनीहरूलाई धार्मिक गुरु तथा आध्यात्मिक मार्गदर्शकका रूपमा स्थापित गरेको पाइन्छ।

त्यस्तै, देसी नाउ अर्थात् परम्परागत नाउ वा हजाम समुदायको भूमिका पनि ग्रामीण सामाजिक संरचनामा विशिष्ट थियो। जन्म, न्वारन, मुण्डन, विवाह र मृत्यु संस्कारसम्मका विभिन्न अवसरमा उनीहरूको सहभागिता रहन्थ्यो। विवाहको निम्तो पुर्‍याउनेदेखि मृत्यु संस्कारमा कपाल खौरने र परम्परागत शुद्धीकरणसम्बन्धी कार्यसम्म उनीहरूले सामाजिक जिम्मेवारी निर्वाह गर्दै आएका थिए।

यी सम्बन्धहरूलाई परम्परागत जजमानी प्रणालीको सन्दर्भमा बुझ्न सकिन्छ। यसले ग्रामीण समाजमा विभिन्न समुदायबीचको पारस्परिक निर्भरता, श्रम विभाजन र सामाजिक सम्बन्धलाई उजागर गर्छ।

यसरी हेर्दा बाबाजी, गोस्वामी र देसी नाउ समुदायको ऐतिहासिक भूमिका पूर्वी तराईको सामाजिक तथा सांस्कृतिक संरचनाको अभिन्न पक्षका रूपमा अध्ययन गर्न सकिन्छ।

७. सिरुवा पर्व : साझा सांस्कृतिक विरासतको जीवन्त प्रतीक

राजवंशी, ताजपुरिया, गनगाईलगायत पूर्वी तराईका विभिन्न समुदायलाई सांस्कृतिक रूपमा जोड्ने महत्वपूर्ण पर्व हो-सिरुवा।

नयाँ वर्षको आगमनसँगै मनाइने सिरुवा पर्व प्रकृति, कृषि, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक सद्भाव र सामुदायिक एकताको प्रतीक हो। जल सिरुवा, काद सिरुवा र रङ सिरुवाजस्ता परम्पराले यस पर्वलाई अझ विशिष्ट बनाएका छन्।

ग्रामथान तथा महाराजथानको पूजा, प्रकृतिप्रतिको आस्था, परम्परागत खानपान, लोकगीत, नृत्य र सांस्कृतिक पहिरनले यी समुदायको मौलिक जीवनशैलीलाई प्रतिबिम्बित गर्छन्। महिलाहरूको परम्परागत पेटानी पहिरन तथा विभिन्न सांस्कृतिक आभूषण पनि यस क्षेत्रको सांस्कृतिक पहिचानका महत्वपूर्ण पक्ष हुन्।

सिरुवा पर्व केवल एउटा धार्मिक वा मौसमी उत्सव होइन। यो समुदायको ऐतिहासिक स्मृति, सामूहिक अस्तित्व र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक ज्ञानको जीवन्त अभिव्यक्ति हो।

८. जातीय पहिचानको संरक्षण र ऐतिहासिक अनुसन्धानको आवश्यकता

आजको बदलिँदो सामाजिक परिवेशमा जातीय पहिचानलाई केवल एउटै वंश, धर्म वा भाषाको आधारमा व्याख्या गर्न सकिँदैन। कुनै समुदायको वास्तविक इतिहास बुझ्न लिखित अभिलेख, ऐतिहासिक दस्तावेज, भाषिक अध्ययन, पुरातात्त्विक प्रमाण, मौखिक इतिहास र समुदायको आफ्नै आत्मपहिचानलाई समान महत्व दिनुपर्छ।

कोच, राजवंशी, ताजपुरिया, गनगाई, मेचे, राभा, बोडो तथा अन्य समुदायबीचको सम्बन्धबारे अझै व्यवस्थित अनुसन्धान आवश्यक छ। विशेषगरी नेपालका पूर्वी तराईमा रहेका समुदायहरूको मौखिक इतिहास, वंशावली, लोकसाहित्य, परम्परागत संस्कार र भाषिक स्वरूपलाई अभिलेखीकरण गर्नु समयको आवश्यकता हो।

जातीय पहिचानको संरक्षण गर्नु भनेको अर्को समुदायसँगको सम्बन्ध अस्वीकार गर्नु होइन। बरु आफ्ना पुर्खाको इतिहास बुझ्दै अन्य समुदायको अस्तित्व र विशिष्टतालाई सम्मान गर्नु नै सभ्य समाजको परिचय हो।

निष्कर्ष : साझा इतिहासले जोड्छ, पृथक् पहिचानले समृद्ध बनाउँछ

कोच सभ्यताको ऐतिहासिक विरासतले पूर्वी नेपालको तराईदेखि उत्तरपूर्वी भारत र बङ्गलादेशसम्म फैलिएको एउटा विशाल सांस्कृतिक भूगोलको चित्र प्रस्तुत गर्छ। राजवंशी, ताजपुरिया, कोच, गनगाईलगायत समुदायबीच रहेका ऐतिहासिक सम्पर्क, भाषिक समानता, धार्मिक परम्परा र सांस्कृतिक अन्तरसम्बन्धले यस क्षेत्रको सामाजिक संरचनालाई समृद्ध बनाएका छन्।

तर साझा इतिहास हुनुको अर्थ सबै समुदायको जातीय पहिचान एउटै हुनु होइन। ऐतिहासिक सम्बन्ध, भाषिक निकटता र सांस्कृतिक समानतालाई स्वीकार गर्दै प्रत्येक समुदायको स्वतन्त्र पहिचान, आत्मसम्मान र विशिष्टतालाई सम्मान गर्नु आवश्यक छ।

हामीले बुझ्नुपर्ने महत्वपूर्ण कुरा के हो भने-जातीय पहिचान कुनै प्रतिस्पर्धाको विषय होइन, यो पुर्खाबाट प्राप्त ऐतिहासिक सम्पदा हो। आफ्नो इतिहास जान्नु आत्मसम्मान हो, आफ्नो भाषा जोगाउनु अस्तित्वको संरक्षण हो र आफ्नो संस्कृतिलाई पुस्तान्तरण गर्नु सभ्यताको निरन्तरता हो।

इतिहासले हामीलाई कहाँबाट आयौँ भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन्छ, संस्कृतिले हामी को हौँ भन्ने परिचय दिन्छ र आपसी सम्मानले हामी कसरी सँगै अघि बढ्ने भन्ने मार्ग देखाउँछ।

त्यसैले कोच सभ्यतासँग सम्बन्धित सबै समुदायको इतिहासलाई पूर्वाग्रहमुक्त, प्रमाणमा आधारित र समावेशी दृष्टिकोणबाट अध्ययन तथा संरक्षण गर्नु आजको पुस्ताको महत्वपूर्ण दायित्व हो।

सम्पादकीय सुझाव : यस लेखलाई ऐतिहासिक तथा मानवशास्त्रीय आलेखका रूपमा प्रकाशित गर्दा कोच, राजवंशी, ताजपुरिया र गनगाई सबैलाई एउटै जातिका प्रत्यक्ष उपशाखा भनेर अन्तिम निष्कर्ष नदिनु उचित हुन्छ। विशेषगरी जातीय उत्पत्ति, बाबाजीको पहिचान र भाषिक वर्गीकरणसम्बन्धी दाबीलाई प्रामाणिक अनुसन्धान तथा स्रोतबाट पुष्टि गर्नुपर्छ। यसले लेखको बौद्धिक विश्वसनीयता बढाउँछ।