काठमाडौं : फागुन शुक्ल पूर्णिमाका दिन, मंगलबार साँझ नेपालका विभिन्न भागबाट खण्डग्रास चन्द्रग्रहण स्पष्ट रूपमा अवलोकन गर्न सकिने भएको छ। विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकाको आकाशमा यो दृश्य अत्यन्तै आकर्षक देखिने खगोलविद्हरूले बताएका छन्। तराई क्षेत्रमा होली पर्व मनाइरहँदा करिब एक घन्टासम्म यो दुर्लभ खगोलीय घटना देखिनेछ।
वाल्मीकि क्याम्पसका वरिष्ठ खगोलविद् डा. जयन्त आचार्यका अनुसार मंगलबार साँझ चन्द्रमा उदाउँदासम्म ग्रहण लागिसकेको हुनेछ। काठमाडौंमा चन्द्रमाको उदय समय साँझ ६:०४ बजे निर्धारण गरिएको छ। क्षितिजबाट माथि उक्लिँदै गर्दा नै चन्द्रमाको आधाभन्दा बढी भाग पृथ्वीको छायाँले ढाकेको दृश्य प्रस्ट देखिनेछ। उनका अनुसार साँझ ७:०४ बजेसम्म ग्रहणको मुख्य चरण समाप्त हुनेछ र त्यसपछि चन्द्रमा क्रमशः पृथ्वीको छायाँबाट बाहिर निस्कनेछ।
डा. आचार्यले यो ग्रहणलाई विशेष किसिमको दुर्लभ खगोलीय घटना बताएका छन्। उनका अनुसार ग्रहणको प्रारम्भ अमेरिकाको पश्चिमी तटीय क्षेत्रबाट हुनेछ। त्यसपछि जापान, चीन, ताइवान हुँदै मंगोलिया पार गरी यो दृश्य नेपालको आकाशमा देखिनेछ। नेपालमा भने चन्द्रमा उदाउँदासम्म ग्रहण जारी नै रहनेछ। अफ्रिका र युरोपका अधिकांश भूभागबाट भने यो दृश्य अवलोकन गर्न सकिने छैन। खगोल विज्ञानमा यस अवस्थालाई प्रायः ‘ब्लड मुन’ अर्थात् रातो चन्द्रमाको रूपका रूपमा चिनिन्छ, जसले चन्द्रमालाई राताम्य आभा प्रदान गर्दछ।
खगोलविद्हरूका अनुसार चन्द्रग्रहण अवलोकन गर्न कुनै विशेष उपकरण वा सुरक्षात्मक चस्माको आवश्यकता पर्दैन। खुला स्थानबाट नाङ्गो आँखाले सुरक्षित रूपमा हेर्न सकिने यो घटना फोटोग्राफीका दृष्टिले पनि उपयुक्त अवसर हुनेछ। सूर्यग्रहण जस्तो जोखिम नभएकाले यसले मानव आँखामा कुनै नकारात्मक प्रभाव पार्दैन। अब नेपालबाट देखिने अर्को उल्लेखनीय ग्रहण २०८४ सालमा पर्ने खण्डग्रास सूर्यग्रहण हुनेछ।
वैज्ञानिक महत्त्वसँगै नेपाली समाजमा चन्द्रग्रहणको धार्मिक र ज्योतिषीय प्रभाव पनि गहिरो रूपमा स्थापित छ। शास्त्रीय परम्पराअनुसार मंगलबार बिहान ९ बजेअघि नै भोजन गरिसक्नुपर्ने व्यवस्था छ। बिहान ९ बजेदेखि साँझ ७:०४ बजेसम्मको अवधिलाई ‘सूतक’ समय मानिएको छ, जसमा भोजन निषेध गरिएको छ। यद्यपि बालबालिका, वृद्धवृद्धा, रोगी तथा अशक्त व्यक्तिहरूका लागि यो नियम अनिवार्य मानिँदैन। ग्रहण समाप्तिपछि स्नान, घर शुद्धीकरण तथा दान-दक्षिणा गर्ने परम्परा अझै पनि कायम छ।
ज्योतिषीय गणनाअनुसार आठ राशिका व्यक्तिहरूलाई ग्रहण दर्शन नगर्न सुझाव दिइएको छ। मेष, वृष, कर्कट, सिंह, कन्या, धनु, मकर र कुम्भ राशिका लागि ग्रहण दर्शन कष्टप्रद हुन सक्ने विश्वास छ। तुला र वृश्चिक राशिलाई लाभ तथा सुख प्राप्तिको संकेत गरिएको छ भने मिथुन राशिका लागि ‘श्रीप्राप्ति’को योग रहेको जनाइएको छ। मीन राशिलाई सौख्य मिल्ने विश्वास छ।
खगोलशास्त्रीय दृष्टिले पृथ्वी, चन्द्रमा र सूर्य एकै सीधामा पर्दा पृथ्वीको छायाँ चन्द्रमामा परेर यस्तो ग्रहण उत्पन्न हुन्छ। यो पूर्णतः प्राकृतिक र पूर्वानुमानयोग्य घटना हो। तर सामाजिक-सांस्कृतिक संरचनाभित्र यसले धार्मिक अनुशासन, शुद्धीकरण र आत्मसंयमको अभ्याससँग जोडिएको अर्थ पनि बोकेको छ।
यसरी फागुन १९ को खण्डग्रास चन्द्रग्रहण नेपालका लागि केवल एक खगोलीय दृश्य मात्र नभई वैज्ञानिक जिज्ञासा, सांस्कृतिक आस्था र सामाजिक अभ्यासको त्रिवेणी संगमका रूपमा स्थापित हुने देखिन्छ।
