बनियानी । कृष्ण जन्माष्टमीको अवसरमा धार्मिक विधिअनुसार कचनकवल-६, बनियानीस्थित हुकाहुकी स्तम्भ नजिकै हजारौँ भक्तजन तथा दर्शकको उपस्थितिमा आयोजित परम्परागत ‘नरिवल खेल’ यसपटक मनोरञ्जन र धार्मिक आस्थासँगै उपभोक्ता अधिकारको गम्भीर प्रश्नसमेत जन्माउने घटनाका कारण चर्चामा आएको छ।
प्रतिस्पर्धामा स्थानीय युवा हिरालाल राजवँशीले हिलो र तेल लगाइएको बाँसको टुप्पोमा कपडामा बाँधेर झुण्ड्याइएको पुरस्कार जितेका थिए। आयोजकले उक्त पुरस्कारमा २ तोला चाँदी र रु. १,१०० नगद रहेको घोषणा गरेको थियो।
तर पुरस्कार प्राप्त भएपछि बाँसुरी परीक्षण गर्दा घोषणा गरिएअनुसार शुद्ध चाँदी नभई अन्य धातुको मिश्रण रहेको र नगद पुरस्कारसमेत घोषणा गरिएको रकमभन्दा फरक भएको दाबी सार्वजनिक भएपछि धार्मिक उत्सवमा गरिएको एउटा सामान्य प्रतिस्पर्धा अब स्थानीय बजारमा हुने सुनचाँदी कारोबारको पारदर्शिता र विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाउने विषय बनेको छ।
उक्त पुरस्कारका लागि बाँसुरी कचनकवल-६ स्थित साथी मार्टमा सञ्चालनमा रहेको बि.के. ज्वेलर्सबाट खरिद गरिएको बताइएको छ। घटना सार्वजनिक भएपछि आयोजकले आफ्नो तर्फबाट गल्ती नभएको र आफूले ज्वेलर्सबाट घोषणा गरिएको विवरणअनुसार पुरस्कार खरिद गरेको भन्दै वास्तविक गुणस्तरको जिम्मेवारी सम्बन्धित ज्वेलर्सले लिनुपर्ने धारणा सार्वजनिक गरेको छ।
यद्यपि, बाँसुरीमा वास्तवमै कति प्रतिशत चाँदी थियो, अन्य धातु कुन मात्रामा मिश्रण गरिएको थियो तथा त्यसको खरिद मूल्य र बिलमा के विवरण उल्लेख थियो भन्ने विषय प्राविधिक परीक्षण र आधिकारिक प्रमाणबाट पुष्टि हुन बाँकी छ। त्यसैले परीक्षणको अन्तिम निष्कर्ष नआएसम्म कुनै व्यवसायीलाई ‘ठगी’ गरेको निष्कर्षमा पुग्नु कानुनी रूपमा उचित हुँदैन। तर घटनाले उठाएको प्रश्न भने सामान्य छैन।
यदि पुरस्कारमा शुद्धताको प्रश्न उठ्छ भने उपभोक्ताको गरगहनाको अवस्था के होला ? नरिवल खेलको पुरस्कारका रूपमा दिइएको एउटा चाँदीको बाँसुरीमा शुद्धतासम्बन्धी विवाद उत्पन्न भएपछि अब बनियानी बजारबाट सुनचाँदी खरिद गर्ने आम उपभोक्ताले पनि आफूले खरिद गरेको बहुमूल्य धातुको वास्तविक गुणस्तरबारे सुनिश्चित हुने अधिकार र त्यसको परीक्षण प्रणालीबारे प्रश्न उठाउन थालेका छन्।
विशेषगरी ग्रामीण तथा आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारका नागरिकले वर्षौँसम्म बचत गरेको रकमबाट सुनचाँदीका गरगहना खरिद गर्ने गर्छन्। कतिपय परिवारले घरमै उत्पादन गरेको सागसब्जी बिक्री गरेर, ज्याला-मजदुरी गरेर वा सानो व्यवसायबाट बचत गरेको रकम जोडेर छोरीको विवाह, सामाजिक संस्कार वा भविष्यको आर्थिक सुरक्षाका लागि गरगहना खरिद गर्छन्।
त्यस्तो अवस्थामा शुद्ध सुन भनेर खरिद गरिएको वस्तुमा अपेक्षितभन्दा कम सुन वा अन्य धातुको मिश्रण रहेछ भने त्यसको आर्थिक भार प्रत्यक्ष रूपमा उपभोक्तामाथि पर्छ।
त्यसैले एउटा पुरस्कारको बाँसुरीमा उठेको प्रश्नलाई एउटा व्यक्तिको पुरस्कार विवादका रूपमा मात्र सीमित गर्नु भन्दा स्थानीय सुनचाँदी बजारमा उपभोक्ताले खरिद गर्ने वस्तुको शुद्धता कसरी सुनिश्चित भइरहेको छ ? भन्ने व्यापक प्रश्नका रूपमा लिनुपर्ने देखिन्छ।
उपभोक्ताले अब के गर्ने ? घटनापछि बनियानीका ज्वेलर्सबाट विगतमा सुनचाँदी खरिद गरेका उपभोक्ताले समेत आत्तिएर निष्कर्ष निकाल्नु भन्दा विश्वसनीय तथा आधिकारिक परीक्षणबाट आफ्नो गरगहनाको शुद्धता जाँच गराउनु उपयुक्त हुन्छ।
विशेषगरी सुनको क्यारेट, चाँदीको शुद्धता, तौल, बिलमा उल्लेख गरिएको विवरण र वास्तविक वस्तुको गुणस्तरबीच सामञ्जस्य छ कि छैन भन्ने परीक्षण हुनुपर्ने देखिन्छ। आधुनिक प्रविधिमा XRF (X-ray Fluorescence) जस्ता विधिबाट बहुमूल्य धातुको संरचना परीक्षण गर्न सकिन्छ। तर परीक्षण गर्ने संस्था तथा उपकरणको विश्वसनीयता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
अब नियामक निकायको परीक्षा । यो घटनाले स्थानीय सरकार तथा सम्बन्धित नियामक निकायलाई पनि एउटा गम्भीर जिम्मेवारीतर्फ इंगित गरेको छ-बनियानी बजारमा सञ्चालित सुनचाँदी व्यवसायको नियमित अनुगमन कसरी भइरहेको छ ?
सुनचाँदीको कारोबार सामान्य खुद्रा व्यापारभन्दा संवेदनशील भएकाले व्यवसायीले बिक्री गर्ने वस्तुको तौल, शुद्धता, बिल, मूल्य निर्धारण र उपभोक्तालाई दिइएको विवरणबीच कानुनी तथा व्यावसायिक सामञ्जस्य छ कि छैन भन्ने विषयमा सम्बन्धित निकायले परीक्षण गर्नुपर्ने देखिन्छ।
यस घटनाको सत्यतथ्य पत्ता लगाउन सम्बन्धित निकायले पुरस्कारमा प्रयोग भएको बाँसुरीको स्वतन्त्र प्राविधिक परीक्षण, खरिद बिल तथा भुक्तानी विवरणको परीक्षण र आवश्यक परे सम्बन्धित व्यवसायी तथा आयोजकसँग बयान लिन सक्छ।
यदि आधिकारिक परीक्षणबाट घोषणा गरिएको गुणस्तरभन्दा फरक वस्तु बिक्री भएको प्रमाणित हुन्छ भने जिम्मेवारी कसको हो भन्ने तथ्यका आधारमा कानुनी प्रक्रिया अघि बढाउनुपर्ने हुन्छ। तर परीक्षणअघि नै सम्पूर्ण सुनचाँदी व्यवसायलाई दोषी ठहर गर्नु पनि न्यायोचित हुँदैन।
विश्वासको कारोबारमा प्रमाणको आवश्यकता। सुनचाँदीको व्यापार मूलतः विश्वासमा आधारित कारोबार हो। तर बहुमूल्य धातुको कारोबारमा विश्वास मात्र पर्याप्त हुँदैन; विश्वासलाई तौल, बिल र शुद्धताको प्रमाणले पुष्टि गर्नुपर्छ।
कृष्ण जन्माष्टमीको धार्मिक उत्सवमा हजारौँ मानिसको अगाडि आयोजना गरिएको एउटा खेलको पुरस्कारमा उठेको शुद्धताको प्रश्नले बनियानीको सुनचाँदी बजारलाई नै एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ-यदि दुई तोला चाँदीको पुरस्कारमा शुद्धताको प्रश्न उठ्न सक्छ भने वर्षौँको बचतबाट खरिद गरिएको दुई तोला सुनचाँदीको गरगहनामा उपभोक्ताले प्रश्न उठाउनु अस्वाभाविक होइन।
त्यसैले अब आवश्यक छ-आरोप होइन, परीक्षण; अनुमान होइन, प्रमाण; र मौनता होइन, नियामक निकायको पारदर्शी अनुगमन। नरिवल खेलमा बाँसको टुप्पोमा झुण्ड्याइएको एउटा बाँसुरीले उठाएको प्रश्नको उत्तर एउटा ज्वेलर्सले मात्र होइन, स्थानीय बजारको नियमन, व्यवसायिक उत्तरदायित्व र उपभोक्ता अधिकारको सम्पूर्ण प्रणालीले दिनुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ।
